دیرین آب وهوا شناسی

دیرین آب وهوا شناسی

 

يه چيزی تو مايه‌های ديرين‌آب‌و‌هوا‌شناسی   

 

در زمینه دیرین‌آب‌وهوا‌شناسی در ایران، اولين اسم آشنا، درياچه زريبار است و مطالعات رسوب‌شناسي (گرده‌شناسي) وان زيست (VanZeist &Wright, 1963). اما اين مطالعات تنها محدود به منطقه خاصي از زاگرس است و نمي‌تواند پاسخگوي تمامي سوالاتي باشد كه در اين زمينه وجود دارد.

در مقياس زماني و مكاني بزرگتر تنوع شرايط مختلف و كمبود مطالعات باعث شده تصوير كلي ديرين‌زيست‌محيط ايران، تصويري گُنگ باشد كه با توجه به اينكه اغلب مطالعاتي را كه در اروپا و مناطق غربي‌تر آسيا (مثل شرق مديترانه) صورت گرفته، بر ايران منطبق مي‌كنند، اين امر چندان عجيب نيست.

به طور كلي از حدود ۸۰/۱۰۰ هزار سال قبل تا شروع هولوسين (در ۱۲۵۰۰ سال قبل) را دوره يخبندان‌ها مي‌دانند كه منطبق با پايان پليستوسين است. در اين دوره طولاني ۲ دوره ميان‌يخبنداني داريم كه اولي حدود ۸۰ تا ۸۲ هزار سال قبل و دومي ۵۶ تا ۴۲ هزار سال قبل رخ داده است (Smith, 1986: 13 - 18). وضعيت آخرين عصر يخبندان به نسبت هولوسين بسيار خشك و سرد بوده است (Richerson et al., 2001).

به طور كلي درباره وضعيت آب و هوايي از حدود ۱۴۵۰۰ سال قبل به بعد با اطمينان بيشتري مي‌توان صحبت نمود. از اين زمان دو دوره آب و هوايي شاخص وجود دارد كه درباره آنها نوشتارهاي فراواني وجود دارد:

۱. Allerod-Bolling: ويژگي اين دوره گرم و مرطوب بودن آن است. تاريخ اين دوره را ۱۴۵۰۰ تا ۱۲۹۰۰ سال قبل دانسته اند (Richerson et al., 2001) در لوانت اين دوره تا ۱۱۰۰۰ سال قبل ادامه يافته و همراه با بارندگي فراوان بوده است (Bar-Yosef, 1998: 161). در ايران اين دوره بر اساس مطالعات درياچه زريبار از ۱۵۷۰۰ تا ۱۳۵۰۰ سال قبل ادامه يافته است (Wright & Thrope, 2005: 54).

۲. درياس جوان (Younger Dryas): ويژگي اين دوره كه مختص كره شمالي زمين است (Richerson et al., 2001) سرد و خشك بودن آن است. آغاز و پايان اين دوره در تمامي مناطق همزمان نيست. اغلب اين دوره را از ۱۲۹۰۰ تا ۱۱۶۰۰ سال قبل مي‌دانند (Bar-Yosef, 2002: 379)، اما بر اساس مطالعات جديدتر اين دوره در آناطولي بر اساس مطالعات درياچه وان ۱۱۶۰۰ تا ۱۰۵۰۰ سال قبل و در ايران بر اساس درياچه زريبار ۱۳۵۰۰ تا ۱۲۰۰۰ سال قبل بوده است (Wright & Thrope, 2005: 58). برخلاف آنچه انتظار مي‌رود كشت گياهان دقيقاً در همين دوره سرد و خشك آغاز شده است.

در لوانت در همين دوران، حدود ۱۳۰۰۰ تا ۱۲۸۰۰ سال قبل ناتوفيان كه نام فرهنگ اولين مردم كشاورز لوانت است آغاز مي‌شود (Bar-Yosef, 1998: 159). در ايران هم در منطقه زاگرس اين دوره تقريباً همزمان با اواخر فراپارينه سنگي است كه البته آغاز كشت گياهان هنوز در آن ثابت نشده، اما با اطمينان مي‌توان گفت كه تغيير رژيم غذايي انسان‌ها را در اين دوره شاهد هستيم. بر اساس مطالعات لروي گورهان اين دوره در سايت زارزي بر اساس بقاياي گياهي نشانگر استپ به كل خشك در اين منطقه است (Wahida, 1981: 29 - 30).

پس از درياس جوان در اكثر مناطق دوران نوسنگي آغاز مي‌شود (در اروپا پس از اين دوره، دوران ‌Boreal آغاز مي‌شود).

در اين نوشتار از منابع زير استفاده شده است:

Bar-Yosef, O., 1998, "The Natufian in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture", Evolutionary Anthropology: Issue, News and Reviews, Vol. 6. Issue 5, pp. 159 - 177

Bar-Yosef, O., 2002, "The Upper Palaeolithic revolution", Annual Review of Anthropolog (31): 363 - 393

Richerson, Peter J.; Robert Boyd & Robert L. Bettinger, 2001, "Was Agriculture Impossible During Pleistocene? A Climate Change Hypothesis", American Antiquity, Vol. 66

Smith, Philip E. L. 1986, "Palaeolithic Archaeology in Iran", Philadelphia: The Univerisity Museum, University of Pennsylvania     

 Van Zeist, Willem & H. E. Wright, Jr., 1963, "Preliminary Pollen Studies at Lake Zeribar, Zagros Mountains, Southwestern Iran", Science, 140: 65 - 69

Wahida, Ghanim, 1981, "The Re-excavation of Zarzi, 1971", Proceedings of the Prehistoric Society, 47, pp. 19 - 40

Wright, H. E. Jr. & Joanna L. Thrope, 2005, "Climate Change and the Origin of Agriculture in the Near East", in Global Change in the Holocene, edited by A. Mackay, R. Batlarbee, John Birks, F. Oldfield, Now York: Oxford University Press, pp. 49 - 62


باستانشناسی ایران -عصر سنگ -باستانشناسی جهان -غار کمربند.انجمن باستان شناسی دانشگاه کمال الملک - archaeology.com