باستان شناسی زیر آب

باستان شناسی زیر آب

باستان شناسی زیر آب

 

 

غواص آماده رفتن درون آب است، همه چیز مهیا شده و برنامه ای كه مدت ها برای آن برنامه ریزی شده تا به موفقیت برسد آغاز می شود. ماه ها است كشتی مجهز به تازه ترین ابزار باستان شناسی و غواصی حرفه ای در اقیانوس روزگار می گذراند و سرنشینانش چنین لحظه ای را انتظار می كشند. آنچه در پی اش هستند برایشان اهمیتی بسیار دارد و سال ها است می خواهند بدان دست یابند. غواص، دیگر وارد آب شده و هر لحظه پائین تر می رود. وارد قسمت های عمیق دریا كه می شود با ابزاری كه همراه آورده جست و جویش را آغاز می كند. پس از رسیدن به نقطه مورد نظر كه روی نقشه های دقیق مشخص شده اطراف را می كاود

زیبایی های دریا نگاه كنجكاوش را خیره می كند اما او در پی چیزی دیگر است. ناگهان چشم ها یش به قطعه سفالی می افتد كه گوشه صخره ای جاخوش كرده، نزدیك تر كه می رود آثار بیشتری می یابد. با دقت و حساسیت آثار موجود را گردآوری كرده، در ظرفی ویژه می گذارد. پس از مدتی كه جست و جو پایان می یابد، حركت به روی آب را می آغازد و لحظاتی دیگر در كشتی است. خرسندی را می توان در چهره دانشمندان و باستان شناسان كشتی دید.... بررسی های بعدی نشان داد كه آثار كشف شده متعلق به چندین هزار سال پیش و ابزار استفاده مردمانی بوده اند كه زمانی اینجا می زیسته اند؛ دورانی كه منطقه هنوز به زیر آب نرفته بود و گویا از تمدن پیشرفته ای نیز برخوردار بودند. دانشمندان یك گام دیگر به هدف خود نزدیك شده اند؛ كشف شهر افسانه ای كه به روایتی زمانی تمدنی شكوفا داشته و بر اساس یك نظریه بعدها در اثر تحولاتی طبیعی به زیر آب رفته است

● از جست و جوی گنج تا آثار باستانی

باستان شناسی زیرآب و جست و جو برای كشف آثار تاریخی و تمدنی انسان كه در دریاها مدفون شده است، امروزه یكی از مهم ترین گرایش ها و شاخه های باستان شناسی در دنیا است و كشورهای گوناگون تلاش كرده اند با بهره گیری از یافته های این بخش به تاریكی و ابهامات تاریخ خود روشنی ببخشند. كشورهای استرالیا، ایتالیا، یونان، تركیه، انگلستان و آمریكا در این حوزه بسیار كار كرده و مراكز پژوهشی و علمی فراوانی پدید آورده اند

از حدود ۱۰۰ سال پیش بشر به آثار تاریخی و شهرهای باستانی زیرآب توجه نشان داد و البته با انگیزه پیدا كردن گنج و محموله های بهادار كشتی های غرق شده اقداماتی انجام داد. ابتدا تجهیزات كافی وجود نداشت و از حدود ۵۰ سال پیش كه امكانات غواصی پیشرفته با دستگاه فراهم شد، دانشمندان از این ابزار برای اكتشافات باستان شناسی زیرآب بهره گرفتند. اكنون كشتی های تحقیقاتی بسیار پیشرفته مجهز به زیردریایی های مدرن برای این كار ساخته و در اختیار دانشمندان گذاشته شده است. این كشتی ها با توجه به امكانات درونشان می توانند مدت های دراز بدون نیاز به پهلو گرفتن در بنادر روی آب بمانند و دانشمندان با بهره گیری از آن ها به اكتشافات و كاوش های عمیق باستان شناسی در زیرآب بپردازند

● كشف بقایای كشتی ساسانی در خلیج فارس

این شاخه علمی چند سالی است كه در ایران فعالیت هایی را آغاز كرده و باستان شناسان ایرانی در پی آنند كه در این حوزه كاوش و جست و جوهایی كنند و با توجه به گستردگی مرزهای آبی كشور به نتیجه تلاش های خود نیز امیدوارند

حسین توفیقیان سرپرست گروه باستان شناسی زیرآب در این باره می گوید: نخستین گام ها برای راه اندازی گروه باستان شناسی زیرآب حدود یك دهه پیش برداشته شد اما این گروه از ۵ سال پیش فعالیت های عملی خود را آغاز كرد و اعضای آن آموزش های لازم غواصی را فراگرفتند. پس از آن هم تجهیزات ویژه فعالیت های باستان شناسی زیرآب خریده شد وی می افزاید: باستان شناسی زیرآب در ایران بسترهای ویژه ای دارد. دریای خزر در شمال، خلیج فارس و دریای عمان در جنوب به عنوان مرزهای دریایی كشور و رودخانه ها و دریاچه های داخلی مهم ترین حوزه های كاری و بسترهای مطالعاتی این شاخه باستان شناسی اند كه درون و در كنار خود آثار و شواهدی از تاریخ بشری را جای داده اند

به گفته وی، دو فصل كاری در خلیج فارس در نزدیكی آب های بندر ریگ و بندر تاریخی سیراف صورت گرفت. همچنین پیرامون قلعه های پرتغالی قشم، هرمز و دیگرجزایر هرمزگان مانند لارك و هنگام، مطالعاتی انجام شد. بررسی مقدماتی روی كشتی قاجاری غرق شده در آب های بندر امیرآباد لاهیجان مهم ترین فعالیت حوزه دریای خزر بود.این باستان شناس می گوید: كاوش دریاچه محوطه باستانی تخت سلیمان در آذربایجان غربی یكی از مهم ترین مطالعات میدانی در این حوزه بود. در این كاوش تا عمق ۳۷ متری كناره غربی دریاچه پائین رفتیم و تلاش كردیم بستر دریاچه را بررسی كوتاهی داشته باشیم. این دریاچه بر اساس اطلاعات موجود حدود ۷۶ متر عمق و آب بسیار سنگینی دارد. ذرات معلق در آب به اندازه ای زیاد است كه از عمق ۲۰ متری تاریكی مطلق است و چیزی دیده نمی شود و به دلیل نداشتن تجهیزات پیشرفته نورپردازی نتوانستیم آن را ببینیم. دیدن بستر دریاچه و بررسی كامل آن یكی از آرزوهای گروه باستان شناسی زیرآب است.

آسیب شناسی بند میزان شوشتر چهارمین تجربه متفاوت گروه ما بود كه در حوزه رود كارون صورت گرفت

توفیقیان به مهم ترین كشف این گروه اشاره كرده، می افزاید: در محوطه بندر ریگ با پراكندگی اشیا و سفال هایی روبه رو شدیم كه به احتمال زیاد به یك كشتی غرق شده دوران امپراتوری ساسانی مربوط می شوند. این اشیا پس از غرق كشتی در بستر دریا پراكنده شده و تورهای ماهیگیری موجب شده اند اشیای باستانی از جای اصلی خود دور و پراكنده شوند. مطالعات ما پس از كشف اشیا در سال ۱۳۸۳ نشان می داد كه كشتی به دوره ساسانی تعلق دارد. اثری از خود كشتی به دست نیامد اما محموله آن كشف شد. یك لنگر سنگی ابتدایی، جنگ افزارهایی مانند كلاه خود، زره، آرنج بند و زانوبند و تعداد زیادی قطعه سفالی و خمره های كوچك و بزرگ اژدری شكل بخشی از مهم ترین آثار مكشوفه بودند. خمره های اژدری كل شبیه آمفورهای مدیترانه ای اند كه برای حمل مایعات باارزش به كار می رفته اند. داخل نمونه های كشف شده قیراندود شده كه این كار برای جلوگیری از نشت مایع به بیرون و نفوذ آب به آن بوده است. بررسی نمونه های كشف ثابت كرد كه اشیا به یك كشتی دوره ساسانی متعلق بوده اند كه به دلایلی در خلیج فارس غرق شده است

عضو هیأت علمی پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ادامه می دهد: در بررسی قلعه های پرتغالی بویژه قلعه هرمز تعداد زیادی گلوله فلاخن به دست آمد كه به دوره صفویه مربوط می شدند و به دلیل همزمانی آن دوره با اختراع سلاح گرم احتمالاً آخرین نسل فلاخن ها در ایرانند كه بقایای جنگ معروف ایرانیان و پرتغالی ها در دوران صفویه به شمار می آیند

● اثبات سیادت ایرانیان بر خلیج فارس

ایران در میان همسایگان خود و هم ترازان تاریخی خود مرزهای آبی طولانی دارد و بخشی از گذشته و تاریخ خود را در پیوند با آب و دریا می بینند. همان گونه كه كاوش ها و حفاری های باستان شناسی روی خشكی توانسته تاریخ این كشور را حتی تا ده هزار سال تاریخ مكتوب برساند قطعاً جست و جوی علمی در آب های بیكران پیرامون ایران می تواند یافته های ارزشمندی در اختیار دانشمندان و باستان شناسان ایرانی بگذارد و تحولی در تاریخ كشور بویژه در بخش دریانوردی و كشتیرانی ایجاد كند

در منابع تاریخی همواره از نیروی دریایی امپراتوری های ایران در دوران باستان و بعدها در دوره اسلامی سخن رفته و بر ویژگی های منحصر به فرد آن تأكید شده است. در هر دوره تاریخی نیروی دریایی مجهز و مدرن متشكل از كشتی های ایرانی و دیگر ملیت ها بخشی مهم از قوای نظامی ایران را تشكیل می داد كه در لشكركشی های بزرگ به مناطق مختلف دنیا بویژه در دوران باستان پیشتاز بودند. با توجه به فناوری های به كار رفته در كشتی های آن روزگار كه احتمال غرق شدن برخی را در دریا افزایش می داد قطعاً بقایایی از آن ها در دریاهای پیرامون فلات ایران مانند خلیج فارس و دریای عمان وجود دارد كه كشف آن ها می تواند آثار مهمی در اختیار باستان شناسان گذارده، مسئله بسیار مهم سیادت ایرانیان بر آب های منطقه جنوب غرب آسیا را ثابت كند

باستان شناسی در ایران پیشینه ای طولانی دارد و كاوش های علمی بسیار مهم و تاریخی ایران در دهه های گذشته توسط باستان شناسان ایرانی و خارجی در محوطه های باستانی كشور صورت گرفته است. باستان شناسی زیرآب اما پیشینه ای چندان در ایران ندارد و شاخه علمی نوپا به شمار می آید. با این حال به نظر می رسد با وجود اهمیت فراوان در اولویت برنامه های گسترده باستان شناسی كشور قرار ندارد و به دلایل گوناگون كه شاید مهم ترین آن مشكلات مالی و نبود دانش جهانی این رشته از باستان شناسی است موجب شده به صورت غیر گسترده و حتی تفننی بدان نگریسته شود؛ تا جایی كه گهگاه فعالیت های باستان شناسان زیرآب متوقف و پس از مدتی با تأمین برخی اعتبارات از سر گرفته می شود

كشورهای دیگر بویژه چند كشور اروپایی مطالعات فراوانی در این حوزه داشته اند كه در نتیجه آن ها یافته های بسیار ارزشمندی درباره تاریخ دریانوردی و كشتی هایشان به دست آورده اند. گویا نمونه هایی از كشتی های ایرانی را در دریای مدیترانه پیدا و در ساختار آن ها مطالعه كرده اند. در نتیجه این كشف ها به عنوان نمونه به این نكته رسیده اند كه كشتی های ایرانی در دوران باستان سرعت بیشتری نسبت به نمونه های اروپایی داشته اند اما احتمال زود غرق شدن آن ها بیش تر بوده است. همچنین بررسی های كاملی درباره تاریخ دریای مدیترانه انجام داده و یافته های ارزشمندی به دست  آورده اند. در برابر، خلیج فارس با وجود آن كه در مسیر و بطن تحولات بزرگ تاریخی در دوره های گوناگون قرار داشته اما همچنان از این نظر بكر مانده است

سرپرست گروه باستان شناسی زیرآب در این باره می گوید: توجه به باستان شناسی زیرآب و آثاری كه از تمدن بشری در زیر آب ها وجود دارد می تواند تحولی در حوزه باستان شناسی ایران پدید آورد. تا زمانی كه به صورت حرفه ای به این شاخه علمی نپردازیم به چگونگی تعامل انسان ایرانی با دریای بیكران پیرامونش بویژه خلیج فارس پی نخواهیم برد. بخشی از تاریخ ما زیر دریاهای پیرامونمان و برایمان ناشناخته است. با كاوش در آن ها تاریخ ایران كامل تر می شود. یكی از مسیرهای راه باستانی ابریشم از دریا و خلیج فارس می گذشته و بررسی آب های این مسیر یافته های بسیار مفیدی در اختیار باستان شناسی و تاریخ ایران می گذارد.

توفیقیان می افزاید: مطالعات باستان شناسی زیرآب در خلیج فارس بهترین راه برای اثبات تعلق این خلیج استوار به تمدن ایران و سیادت ایرانیان بر آن در طول تاریخ تمدن بشری در این منطقه است

به گفته وی، امكانات كنونی گروه باستان شناسی زیرآب در اندازه تجهیزات غواصی تفریحی است و كم ترین وسایل غواصی علمی را ندارد. این گروه هم به تجهیزات پیشرفته هم به دانش جهانی باستان شناسی زیرآب نیاز دارد. همین كه اعضای گروه باستان شناسند كافی نیست و باید با اصول و دانش جهانی این شاخه علمی آشنایی كافی داشته باشند. این آگاهی و دانش در دانشگاه های ایران وجود ندارد و باید از دانشگاه ها و مراكز و محافل بین المللی باستان شناسی فراگرفته شود

این باستان شناس تصریح می كند: تجارب جهانی ثابت كرده است كه اگر به باستان شناسی زیرآب نپردازیم شناخت ما از گذشته و تمدنمان ناقص است و زیر آب ها پنهان می ماند


باستانشناسی ایران -عصر سنگ -باستانشناسی جهان -غار کمربند.انجمن باستان شناسی دانشگاه کمال الملک - archaeology.com