باستانشناسی دجیتال

23/10/2010 06:35

 

تجربه‌هاي نوين "
14 تير 1389
 
 
باستان‌شناسي ديجيتال چيست؟
 
 
 

 

سيد محمد برازنده- همانطور که تمدن امروز مسير خود را رفته‌رفته به سوي ديجيتال کردن ذخيره اطلاعات در جنبه‌‌هاي مختلف زندگي سوق مي‌دهد، حفظ و نگهداري تاريخ بشر براي نسل‌هاي آينده به نحوي که تداعي‌کننده و بازگو کننده تغييرات تمدن امروزي باشد، نيز از اهميت ويژه‌اي برخوردار خواهد شد. اين مقاله سعي دارد برخي از مشکلاتي را که ممکن است براي باستان‌شناسان نسل آينده رخ دهد را مورد واکاوي قرارداده و راه‌حل و روش‌هاي برون رفت از آن را براي آيندگان ارائه کند.

باستان‌شناسي ديجيتال چيست؟

"باستان‌شناسي ديجيتال" معاني مختلفي را به دنبال دارد که شامل: باستان‌شناسي ديجيتالي اجتماعي،‌ باستان‌شناسي ديجيتالي رايانه‌اي و باستان‌شناسي ديجيتال مشاوره‌اي مي‌شود.

باستان‌شناسي ديجيتالي اجتماعي، علمي است که در آن استفاده از رسانه‌ ديجيتال و اطلاعات ديجيتال به منظور ارائه تصويري واضح‌تر براي جامعه‌‌اي صورت مي‌گيرد که آنرا مورد استفاده قرار مي‌دهد، اين اطلاعات شامل پست‌هاي الکترونيکي، تصاوير و فيلم‌هاي ديجيتالي، اطلاعات رايانه‌اي و ده‌ها نرم‌افزار ديگر است.

باستان‌شناسي ديجيتالي رايانه‌اي به معني استفاده از تکنولوژي قديمي‌تر براي جستجوي تاريخچه معماري رايانه‌هاي اوليه، سيستم‌هاي عامل، زبان‌هاي برنامه‌نويسي، سيستم‌هاي اداري و امثال آن‌ها است.

باستان‌شناسي ديجيتال مشاوره‌اي نيز به معني بهره‌گيري از تصاوير و مشابه‌سازي‌هاي ديجيتالي و گرافيکي به منظور مشاوره در تحقيقات باستان‌شناسي از تمدن‌هاي گذشته است.

اکنون براي درک بهتر از اين شاخه از علم باستان‌شناسي به مقدماتي از چگونگي پيدايش علم باستان‌شناسي و مسيرهاي تکامل آن اشاره‌اي مي‌کنيم.

دانش بشر از تمدن‌هاي باستان‌ تا دو قرن پيش محدود و منوط به اسناد مکتوب تاريخي بود که وابستگي و رابطه‌اي مستقيم و تنگاتنگ به نحوه نگارش مورخان از وقايع و حوادث اطراف آن‌ها و اهدافشان براي نسل‌هاي آينده داشته است. رفته‌رفته و با آغاز قرن نوزدهم ميلادي منابع و مدارک به دايره فهم و دانش انسان از تمدن‌هاي باستان افزوده شد. از مهم‌ترين اين يافته‌ها اسناد و نشانه‌هاي باستان‌شناسي است که اغلب ديدگاه محققان را نسبت به مردم و وقايع اطراف تغيير داده به نحوي که پرسش‌هايي عميق را در خصوص تاريخ و قدمت همان مردم و وقايع مطرح مي‌ساختند. اين فرآيند رفته‌رفته اطلاعات مربوط به زندگي روزانه مردم را افزود و شروع به واضح و واضح‌تر کردن تصاوير مبهمي کرد که با هر بار اکتشاف و تحقيق و مطالعه بيشتر و تطبيق آن با داشته‌هاي موجود زندگي، چهره‌اي روشن‌تر از گذشته را نمايان مي‌ساخت.

آثاري همچون لوح سفالي به جاي مانده از عصر گيلگمش،‌لوح خط ميخي به دست آمده از بابل و آشور، قانون همورابي، سنگ رزتا، مجسمه‌هاي يوناني، فهرستي از اقلام، اعداد و ماليات‌هاي به جاي مانده از اسناد باستاني،‌ تمام اين‌ها بيانگر گوشه‌اي از نشانه‌هاي ثبت شده از اين تمدن‌هاي باستاني است.

حرکت به سوي ذخيره‌سازي و آرشيو کردن ديجيتالي اطلاعات باستان‌شناسي

اکنون که در اوايل قرن بيست و يکم و هزاره سوم قرار داريم مي‌توانيم دريابيم که نسل‌هاي بعدي ما چگونه اطلاعات مربوط به نسل امروز را به دست آورده و تصاويري قابل فهم از آنچه در عصر ما در حال انجام بوده را ارائه مي‌دهند.

در عصر حاضر نيز بسياري از اعداد و ارقام روزانه و کارهاي روزمره در رايانه‌هاي خانگي ما ثبت و ذخيره شده‌اند. اين اطلاعات که در هر لحظه و زماني قابل بازگشت و دسترسي سريع را دارند در آرشيو‌ها و محفظه‌هايي ديجيتالي محفوظ مي‌باشند که به راستي تا ساليان متمادي در گوشه‌اي از زندگي شخصي افراد قرار گرفته‌اند.

وب‌سايت‌ها،‌ وب‌لاگ‌ها، سايت‌هاي خبري و داده‌پرداز‌هايي به اين شکل، همه و همه نشان از تمدن بشر مي‌دهند. اکثر اطلاعات و داشته‌هاي ما اکنون به صورت ديجيتال در نر‌م‌افزارهاي رايانه‌اي ذخيره شده‌اند. نرم‌افزارهايي همچون هاردديسک، سي‌دي، دي‌وي‌دي و يا نوارهاي مغناطيسي.

موانع موجود در مسير رسانه‌هاي آسيب‌پذير:

وقتي به گذر تمدن‌ها از دروازه‌ قرن‌هاي متمادي مي‌نگريم درمي‌يابيم که تمام اين گونه رسانه‌ها از مشکلاتي جدي رنج مي‌برند.

مشکلاتي از قبيل، فن‌آوري: تمام اين رسانه‌ها بر پايه فن‌آوري‌هاي مغناطيسي يا اپتيکي فراهم شده‌اند؛ عمر طولاني، اين گونه رسانه‌ به شدت عمر کوتاهي دارند، طول عمر ثبت شده براي اين نوع رسانه‌ها کمتر از چند دهه است؛ دوام، اين‌گونه رسانه‌ها به سرعت فرار هستند، روش ضبط اطلاعات روي اين‌گونه نرم‌افزارها به صورت مغناطيسي يا توسط نورهاي ليزري است که بر سطح پلاستيکي تابانده مي‌شود؛ سازگاري با محيط، اين رسانه‌ها به سرعت مستهلک و غيرقابل استفاده مي‌شوند.حتي اگر به صورت فيزيکي دچار ضربه يا صدمه نشوند فن‌آوري مورد نظر براي خواندن اين‌گونه نرم‌افزارها پس از گذشت يک يا دو همه از رده خارج مي‌شوند.

تمام اين موارد معضلات و مشکلات رايانه‌هاي امروزي است. معضلاتي که حتي قبل از مرگ افراد مستعمل و غيرقابل استفاده مي‌شوند. حتي اگر اين اطلاعات به جاي قرار گرفتن در سي‌دي‌ها يا دي‌وي‌دي‌هاي معمولي در وب‌سايت‌ها ذخيره شده باشند، با اولين ديرکرد در پرداخت هزينه آن قفل و از دسترسي خارج مي‌شوند.

با توجه به موارد ذکر شده، ثبت تاريخ بشر به دو عصر پيش و پس از علم باستان‌شناسي تقسيم مي‌شود. براين اساس، پيش از علم باستان‌شناسي‌، تنها منبع اطلاعات از تمدن‌هاي گذشته،‌مورخان بودند. افرادي ماهر در ثبت وقايع قديم و دوران پس از علم باستان‌شناسي که با آغاز قرن نوزدهم آغاز و دانش بشر از تمدن گذشته را براساس مدارک، شواهد و آثار به دست آمده از بشر ديروز به ثبت رساند.


با اين وجود نمي‌توان منکر اهميت ذخيره سازي ديجيتالي اطلاعات مربوط به علم باستان‌شناسي شد. روش و فناوريي که خواسته يا ناخواسته در علم بشر امروز رخنه کرده و بي شک منشا پيشرفت انسان بوده است. در اين ميان اگرچه ضعف‌ها و ايراداتي نيز بر آن وارد شده اما به قدري ناچيز است که مي‌توان به راحتي از آن گذشت./109

باستانشناسی ایران -عصر سنگ -باستانشناسی جهان -غار کمربند.انجمن باستان شناسی دانشگاه کمال الملک - archaeology.com